VESTİBÜLER NÖRİT

AKUT TEK TARAFLI VESTİBÜLOPATİ (Tek Taraflı Ani Denge Siniri Kaybı)

 

Kısaca

Vestibüler nörit, viral enfeksiyonla ilişkili olarak denge duyusunu taşıyan vestibüler sinirin (denge siniri) iltihabi reaksiyonudur. Ani başlayan ve günlerce süren şiddetli dönme hissi (rotatuar vertigo), bulantı-kusma ve ayakta durma güçlüğü (postüral instabilite) ile seyreder; işitme korunur. Akut vestibüler sendromun (ani başlayan sürekli baş dönmesi tablosu) en sık periferik (iç kulak kaynaklı) nedenidir. Prognoz (hastalığın gidişatı) genellikle iyidir: beynin denge kaybını telafi etmesi (santral kompanzasyon) sayesinde hastaların büyük kısmı birkaç hafta ile birkaç ay içinde günlük yaşamına döner.

 

ACİL UYARI: Ani baş dönmesine konuşma bozukluğu (dizartri), çift görme (diplopi), yüzde veya kol-bacakta uyuşma ya da güçsüzlük, desteksiz oturamama-ayakta duramama ya da yeni başlayan şiddetli baş ağrısı eşlik ediyorsa 112’yi arayın. Bu tablo beyin sapı veya beyincik kaynaklı bir inmeyi (serebrovasküler olay) taklit edebilir; özellikle hipertansiyon, diyabet, kalp ritim bozukluğu gibi damar hastalığı risk faktörleri olanlarda ayrım hayati önem taşır. Baş dönmesine ani işitme kaybı eşlik ediyorsa aynı gün bir KBB uzmanına başvurun.

 

Hastalık Nasıl Oluşur? (Patofizyoloji)

Her iki iç kulaktaki denge organları (vestibüler labirent) beyne baş hareketleri hakkında simetrik ve sürekli bir bilgi akışı sağlar. Bir taraftaki denge siniri işlevini kaybettiğinde bu simetri bozulur ve beyin bu dengesizliği güçlü bir dönme hissi ile istemsiz ritmik göz hareketleri (nistagmus) olarak yorumlar. En çok kabul gören görüş, sinir düğümünde (vestibüler ganglion) sessiz halde bulunan herpes simpleks virüs tip 1’in yeniden aktifleşmesidir (reaktivasyon). Hastaların bir kısmında öncesinde üst solunum yolu enfeksiyonu öyküsü bulunur. Sinirin üst dalı (superior vestibüler sinir), alt dalına (inferior vestibüler sinir) göre çok daha sık etkilenir; bu fark testlerin yorumlanmasında ve olası komplikasyonların öngörülmesinde önemlidir.

 

Belirtiler (Klinik Bulgular)

• Çoğu zaman sabah uyanırken fark edilen, ani başlangıçlı ve sürekli dönme hissi (rotatuar vertigo)

• En ağır dönem ilk 24–72 saattir, ardından giderek azalır

• Belirgin bulantı ve kusma (otonom sinir sistemi yanıtı)

• Etkilenen tarafa doğru yalpalama ve baş hareketiyle artan dengesizlik (postüral instabilite)

• Sağlam tarafa doğru vuran, bakış yönüyle şiddeti değişen istemsiz göz hareketleri (spontan nistagmus)

• İşitme kaybı ve çınlama (tinnitus) beklenmez. Bunlar da varsa tabloya labirentit (iç kulağın işitme ve denge bölümlerinin birlikte iltihabı) denir

 

Görülme Sıklığı (Epidemiyoloji)

Yıllık görülme sıklığı (insidans) yaklaşık 100.000’de 3,5’tir. En sık 30–60 yaşları arasında görülür; kadın ve erkekler arasında belirgin fark yoktur. Aynı ya da karşı kulakta tekrarlama (nüks) nadirdir (%2–11).

 

Tanı

Tanı klinik olarak konur; asıl amaç iç kulak kaynaklı (periferik) nedeni beyin kaynaklı (santral) nedenlerden, özellikle inmeden ayırmaktır.

• Yatak başı muayene (HINTS protokolü): Baş impuls testi, nistagmusun özellikleri ve gözlerin dikey hizasının (skew deviasyon) değerlendirilmesinden oluşur; deneyimli ellerde ilk saatlerde inmeyi MR’dan daha duyarlı biçimde ayırt edebilir.

• vHIT (Video Baş İmpuls Testi): Etkilenen yarım daire kanallarını ve sinir dalını gösterir.

• VNG (Video Nistagmografi) ve kalorik test: Kulağa ılık ve serin uyarı verilerek tek taraflı denge kaybı sayısal olarak ortaya konur.

• VEMP (Vestibüler Uyarılmış Kas Potansiyelleri): Sinirin alt dalının ve otolit organlarının (yer çekimi ve doğrusal hareketi algılayan iç kulak yapıları) durumunu değerlendirir.

• Odyometri (işitme testi): Labirentit ve diğer iç kulak hastalıklarından ayırım için yapılır.

• MR (Manyetik Rezonans Görüntüleme): Santral bulgu varsa, damar hastalığı riski yüksekse veya seyir tipik değilse çekilir.

 

Tedavi

• Baş dönmesi ve bulantı giderici ilaçlar (vestibüler supresanlar ve antiemetikler): Yalnızca akut dönemde, genellikle ilk 1–3 gün kullanılır. Uzun süreli kullanım beynin telafi sürecini (santral kompanzasyon) geciktirdiği için önerilmez.

• Kortizon (kortikosteroid) tedavisi: İlk 72 saat içinde başlanan kısa süreli tedavinin denge organının ölçülen yanıtının düzelmesine katkı sağladığı gösterilmiştir; uzun dönem klinik sonuca etkisi ise tartışmalıdır. Bu nedenle karar hastaya özgü verilir.

• Erken hareket (mobilizasyon): Akut dönem geçer geçmez yataktan kalkmak ve aktif kalmak telafi sürecinin en güçlü uyaranıdır.

• Denge egzersizleri (vestibüler rehabilitasyon): Göz, baş ve gövde hareketlerinden oluşan yapılandırılmış egzersiz programı tedavinin temelidir; hem iyileşme hızını hem de kalıcı yakınma riskini olumlu etkiler.

 

Seyir ve Olası Komplikasyonlar

Şiddetli baş dönmesi genellikle birkaç gün içinde geriler. Hızlı baş hareketlerinde ve görsel ipuçlarının azaldığı ortamlarda (karanlık, engebeli zemin) hissedilen dengesizlik ise haftalar ile aylar içinde azalır. Sinirin işlevi tam olarak düzelmese bile beyin bu kaybı büyük ölçüde telafi eder. Bilinen iki komplikasyon vardır:

• Kristal oynaması (BPPV – Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo): Özellikle sinirin alt dalının korunduğu olgularda arka kanal (posterior kanal) tipi gelişebilir.

• Kalıcı algısal baş dönmesi (PPPD – Persistan Postüral-Perseptüel Baş Dönmesi): Telafi sürecinin kaygı ve hareketten kaçınma davranışlarıyla sekteye uğradığı bir tablodur; erken rehabilitasyon bu riski azaltır.

 

Sık Sorulan Sorular

İnme ile nasıl ayırt edilir? Belirtiler benzer olabilir; ayırımda yatak başı muayene bulguları belirleyicidir. Ancak iki tablonun ilk saatlerdeki görünümü çok yakın olabileceğinden, ani başlayan sürekli baş dönmesinde muayene ertelenmemelidir.

Tekrarlar mı? Nadiren. Tekrarlayan ataklar varsa vestibüler migren veya Meniere hastalığı gibi başka tanılar düşünülmelidir.

Ne zaman işe ve araç kullanmaya dönebilirim? Çoğu hasta akut dönemin ardından birkaç gün ile birkaç hafta içinde işine döner. Baş hareketiyle ortaya çıkan dengesizlik belirgin biçimde geçene kadar araç kullanılmaması ve yüksekte çalışılmaması önerilir.

Bulaşıcı mıdır? Hayır.

 

Hekimler için ayrıntılı bilgi ve tanı ölçütleri: sayfanın üstündeki Vestiboloji bağlantısı (vestibology.com).

Son güncelleme: Kasım 2026 · Editör: Doç. Dr. Mehmet Sürmeli · Kaynak: Bárány Derneği akut tek taraflı vestibülopati / vestibüler nörit tanı ölçütleri (2022). Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene ve tanının yerine geçmez.